Giữa sự sống và cái chết, giữa những mất còn của phận người, tình yêu vẫn âm thầm mở ra con đường dẫn đến niềm hy vọng.
Sống và chết luôn là hai mặt của thân phận con người. Khi vui, ta chỉ mong được sống mãi; khi buồn đau, đôi lúc ta lại muốn cái chết đến như một lối thoát. Có những ngày sự sống trở thành niềm vui, nhưng cũng có những ngày chính sự sống đặt ta trước những câu hỏi không dễ trả lời. Lạ thay, có lúc nghĩ đến cái chết, ta lại mỉm cười để tiếp tục sống. Bởi khi nhìn cuộc đời từ phía bên kia của những mất còn, ta chợt nhận ra rằng điều đáng quý không phải là kéo dài sự sống bằng mọi giá, nhưng là sống sao cho từng ngày có ý nghĩa.
Trong một thoáng, tôi nhớ đến lời thơ Rabindranath Tagore:
“Cõi đời này như một kẻ qua đường, dừng lại đó phút giây, chờ tôi, rồi tiếp tục đi.”
(Những con chim bay lạc, bài 16, bản dịch Đào Xuân Quý)
Cuộc đời là một cuộc gặp gỡ ngắn ngủi. Ta đến, yêu thương, chịu đựng, hy vọng, rồi một ngày phải rời đi. Nhưng chính sự ngắn ngủi ấy khiến mỗi cuộc gặp gỡ trở nên quý giá, mỗi nghĩa cử yêu thương trở nên đáng trân trọng. Có lẽ vì biết mình không thể ở lại mãi, ta mới học cách sống sâu hơn với những gì đang có.
1. Bước qua buồn vui
Mùa của sự chết cũng nhắc ta nhớ đến sự sống. Đó là mùa của những buồn vui, đau khổ và hạnh phúc, của những điều đã qua và những điều còn đang đợi phía trước. Trong dòng chảy ấy, tình yêu vẫn âm thầm lớn lên, như ánh sáng không ngừng tìm đường xuyên qua bóng tối.
Tagore viết:
“Bóng tối, khi đã bỏ rơi tấm mạng,
Kín đáo và ngoan ngoãn theo sau ánh sáng
Với những bước chân lặng lẽ của tình yêu.”
(Những con chim bay lạc, bài 47, bản dịch Đào Xuân Quý)
Có lẽ không gì ngăn nổi bước chân lặng lẽ của tình yêu khi nó đã thực sự bén rễ trong lòng người. Ngay cả khi phía trước là bóng tối của sự chết, tình yêu vẫn hướng về bình minh. Bóng tối không nhất thiết biến mất ngay, nhưng nó không còn là tất cả. Nơi nào còn tình yêu, nơi đó vẫn còn một con đường để bước tiếp.
Đối với người có đức tin, niềm hy vọng ấy không chỉ phát xuất từ sức mạnh tinh thần của con người. Đó còn là niềm xác tín rằng Thiên Chúa là Đấng bảo toàn sự sống, Đấng hiện diện cả trong những giờ phút ta tưởng mình cô độc nhất. Vì thế, lòng biết ơn không chỉ dành cho những ngày bình an, nhưng còn có thể được cất lên giữa đau thương. Không phải vì đau khổ tự nó là điều tốt đẹp, nhưng vì ngay trong đau khổ, ta vẫn có thể gặp được tình yêu nâng đỡ mình.
“Hãy cám ơn ngọn đèn vì ánh sáng của nó,
Nhưng chớ có quên người cầm đèn đang kiên nhẫn đứng trong đêm.”
(Những con chim bay lạc, bài 64, bản dịch Đào Xuân Quý)
Đừng chỉ biết ơn những gì làm cho cuộc đời sáng lên; hãy nhớ đến Đấng âm thầm gìn giữ ánh sáng ấy. Có những lúc ta không hiểu vì sao mình phải đi qua đêm tối, nhưng vẫn có thể tin rằng mình không bị bỏ rơi.
2. Hạnh phúc giữa cõi tạm
Đời người là cõi tạm, nhưng không vì thế mà những gì diễn ra trong cõi tạm đều chóng qua và vô nghĩa. Một lời an ủi, một bàn tay nâng đỡ, một đời người âm thầm hy sinh có thể để lại những giá trị vượt xa thời gian tồn tại của chính mình.
Tagore kể:
“Cái rìu của bác tiều phu tìm đến cây rừng xin cái cán, và cây rừng đã cho.”
(Những con chim bay lạc, bài 71, bản dịch Đào Xuân Quý)
Hình ảnh ấy gợi lên một nghịch lý của tình yêu: cây rừng trao chính thân mình để làm cán rìu, dù biết rằng sự trao tặng ấy có thể trở thành phương tiện khiến mình bị đốn ngã. Đó là một hình ảnh khiến ta suy nghĩ về sự dâng hiến. Trao ban không phải lúc nào cũng đem lại phần thưởng; yêu thương cũng không bảo đảm rằng ta sẽ được đáp đền. Tuy nhiên, nếu không có khả năng trao ban, cuộc đời sẽ trở nên nghèo nàn biết bao!
Tình yêu Kitô giáo không cổ võ việc hủy hoại bản thân hay chấp nhận sự bất công như thể đó là định mệnh. Dâng hiến đích thực là tự do trao tặng chính mình vì điều thiện, trong sự khôn ngoan và tôn trọng phẩm giá của mỗi người. Đó là tình yêu biết cho đi mà không biến người khác thành con nợ, biết phục vụ mà không đòi hỏi phải được tung hô.
Bởi thế, lời thơ trong Lời dâng của Tagore như một lời nhắc nhở:
“Hái bông hoa nhỏ bé này đi, rồi cầm lấy, đừng trù trừ anh ạ. Em sợ hoa sẽ rũ cánh và rơi vào cát bụi mất thôi.”
(Lời dâng, bài 6, bản dịch Đỗ Khánh Hoan)
Có những điều chỉ có thể trao tặng trong hiện tại. Một lời xin lỗi không nên đợi đến khi quá muộn; một lời yêu thương không nên giữ mãi trong lòng; một nghĩa cử bác ái không nên trì hoãn đến lúc mình chẳng còn khả năng thực hiện. Bông hoa của đời người rồi cũng tàn, nhưng tình yêu được trao đi có thể tiếp tục nở trong lòng người đón nhận.
Cuộc đời cũng có thể tìm thấy niềm vui ngay cả khi không được đền đáp. Người âm thầm xây dựng những giá trị tốt đẹp không nhất thiết phải có tên tuổi trên bảng vàng. Có khi niềm vui lớn nhất chỉ là nhìn thấy người khác được sống tốt hơn, một gia đình được bình an hơn, một người tuyệt vọng tìm lại được hy vọng.
Như rễ cây âm thầm nuôi dưỡng những cành trĩu quả mà chẳng đòi phần thưởng cho mình, tình yêu đích thực không cần đứng ở trung tâm để chứng minh giá trị. Nó tìm thấy niềm vui trong chính việc làm cho sự sống của người khác được phong phú hơn.
3. Tình yêu biến đau thương thành lời ca
Sống là đi qua nhiều cung bậc khác nhau. Có những ngày ta ngược xuôi vất vả, có những lúc tưởng chừng không còn đủ sức để bước tiếp. Cuộc đời không hứa với ta rằng mọi sự sẽ thuận lợi, cũng không bảo đảm rằng người tốt luôn tránh được khổ đau. Nhưng tình yêu giúp ta đón nhận thực tại mà không để đau khổ trở thành tiếng nói cuối cùng.
Tagore viết:
“Cõi đời hôn lên hồn tôi với nỗi đau thương và đòi hỏi tôi đáp lại bằng lời ca tiếng hát.”
(Những con chim bay lạc, bài 64, bản dịch Đào Xuân Quý)
Đó không phải là lời ca ngợi đau khổ, nhưng là lời mời gọi con người đừng để đau khổ làm câm lặng tâm hồn. Có những vết thương không thể xóa đi, nhưng có thể trở thành nơi ta học được lòng cảm thông. Có những chia ly không thể đảo ngược, nhưng có thể dạy ta biết trân trọng hơn những người còn ở bên mình. Có những giọt nước mắt không đem người đã mất trở về, nhưng có thể thanh luyện tình yêu, khiến ta biết sống sâu sắc và dịu dàng hơn.
Trong mầu nhiệm Vượt Qua, người Kitô hữu nhận ra một ánh sáng đặc biệt: thập giá không bị phủ nhận, nhưng được soi chiếu bởi niềm hy vọng phục sinh. Đức Kitô không đứng ngoài đau khổ của con người. Người đã bước vào tận cùng của thân phận nhân loại, đi qua cái chết và mở ra con đường sự sống mới.
Vì thế, người tín hữu không vui mừng vì đau khổ, nhưng có thể hy vọng ngay giữa đau khổ. Không phải vì hiểu hết mọi sự, mà vì tin rằng tình yêu Thiên Chúa mạnh hơn sự chết.
4. Tình yêu chiếu vào tăm tối
Con người không phải lúc nào cũng đi đúng đường. Có những lần ta lầm lỗi, có những lúc đánh mất phương hướng, có khi chính những lựa chọn của mình khiến cuộc đời trở nên rối ren. Nhưng nếu còn biết tìm đường trở về, bóng tối chưa phải là dấu chấm hết.
Tagore viết:
“Dòng sông chân lý, chảy qua những con kênh lầm lỗi.”
(Những con chim bay lạc, bài 243, bản dịch Đào Xuân Quý)
Hình ảnh ấy gợi lên một niềm hy vọng sâu xa: những lầm lỗi của con người không làm cho chân lý biến mất. Con đường ta đi có thể quanh co, nhưng vẫn có thể trở về với nguồn mạch sự sống. Điều quan trọng không phải là giả vờ mình chưa từng sai lầm, mà là đủ khiêm tốn để nhận ra lỗi lầm, đủ can đảm để sửa đổi và đủ tin tưởng để bắt đầu lại.
Trong ánh sáng đức tin, sự trở về ấy không chỉ là nỗ lực tự cứu lấy mình. Đó còn là hành trình để cho lòng thương xót của Thiên Chúa chạm đến những vùng tối trong tâm hồn.
“Đám mây đen thành những đóa hoa trời khi được ánh sáng đến hôn.”
(Những con chim bay lạc, bài 249, bản dịch Đào Xuân Quý)
Ánh sáng không làm cho đám mây chưa từng đen tối; ánh sáng giúp ta nhìn thấy nơi bóng tối vẫn có khả năng được biến đổi. Cũng vậy, ân sủng không xóa bỏ lịch sử đời người như thể những vết thương chưa từng hiện hữu. Ân sủng có thể biến đổi cách ta nhìn lại quá khứ, giúp ta học được điều gì đó từ những vấp ngã và mở lòng đón nhận một tương lai khác.
Không ai có một cuộc đời hoàn toàn không tì vết. Nhưng một cuộc đời biết hoán cải vẫn có thể trở thành chứng từ của hy vọng.
5. Lời cuối cùng của tình yêu
Mang lấy thân phận phải chết, đi qua cõi đời này, ta vẫn có thể cảm nhận một niềm vui lớn lao. Ta đã hít thở biết bao hương vị của cuộc sống; đã hát và đã khóc, đã yêu thương và chia xa, đã có những ngày thành công lẫn những đêm thất vọng. Tất cả hợp thành câu chuyện duy nhất của đời mình, một câu chuyện không thể viết lại từ đầu nhưng vẫn có thể được sống tiếp với một trái tim mới.
Tagore viết:
“Tôi đã từng khổ đau, thất vọng, đã từng biết chết chóc, nhưng tôi vẫn sung sướng rằng, tôi đã ở trong cõi đời to lớn này.”
(Những con chim bay lạc, bài 322, bản dịch Đào Xuân Quý)
Có lẽ đó là một cách nhìn đầy lòng biết ơn đối với sự sống. Không phải vì cuộc đời chỉ có những điều đẹp đẽ, nhưng vì ngay giữa những điều không trọn vẹn, ta vẫn được yêu thương và có khả năng yêu thương. Được hiện hữu, được gặp gỡ, được trao ban và được hy vọng đã là những ân huệ không nhỏ.
Rồi một ngày, ta sẽ phải rời khỏi cõi đời này. Danh vọng, tài sản và những điều từng khiến ta bận lòng sẽ không thể đi cùng ta mãi mãi. Nhưng tình yêu ta đã sống, lòng nhân hậu ta đã trao, niềm hy vọng ta đã thắp lên trong lòng người khác sẽ không vì thế mà trở thành vô nghĩa.
Tagore nhắn nhủ:
“Hãy để người chết tìm sự bất tử của danh vọng, những người sống thì tìm sự bất tử của tình yêu.”
(Những con chim bay lạc, bài 279, bản dịch Đào Xuân Quý)
Và trong lời cuối của mình, thi sĩ xác quyết:
“Rằng tôi tin ở tình yêu của Con Người. Đó là lời cuối cùng của tôi.”
(Những con chim bay lạc, bài 325, bản dịch Đào Xuân Quý)
Tôi muốn đón nhận lời ấy như một lời mời gọi sống. Nhưng với niềm tin Kitô giáo, tình yêu không chỉ là điều đẹp nhất con người có thể trao cho nhau; tình yêu còn có nguồn mạch nơi chính Thiên Chúa. Bởi Thiên Chúa là Tình Yêu, và trong Đức Kitô phục sinh, tình yêu được mở ra trước chân trời vĩnh cửu.
Sống và chết vẫn nối tiếp nhau trong thân phận con người. Buồn vui vẫn đan xen, mất còn vẫn là điều không thể tránh khỏi. Nhưng giữa dòng đời hữu hạn ấy, ta có thể chọn yêu thương, chọn tha thứ, chọn dâng hiến và chọn hy vọng. Để khi nhìn lại cuộc đời, ta không chỉ nhớ mình đã sống bao lâu, mà còn nhận ra mình đã yêu thương đến mức nào.
Bởi sau cùng, điều làm cho cõi tạm trở nên đáng sống chính là tình yêu. Và điều làm cho tình yêu vượt qua cõi tạm chính là niềm hy vọng đặt nơi Thiên Chúa.
Lm. Giuse Hoàng Kim Toan
Ghi chú: Các trích dẫn thơ theo bản dịch Đỗ Khánh Hoan (Lời dâng) và Đào Xuân Quý (Những con chim bay lạc). Cần đối chiếu ấn bản cụ thể trước khi xuất bản chính thức để bảo đảm chính xác nguyên văn và số bài.