Con người đang đánh mất chính mình?

PHẢI CHĂNG
CON NGƯỜI ĐANG ĐÁNH MẤT CHÍNH MÌNH?

Đức Kitô và cuộc khủng hoảng nhân tính
của nền văn minh hiện đại
 

Lời Mở

Nhân loại chưa bao giờ sở hữu nhiều tri thức, công nghệ và quyền năng như hôm nay. Con người có thể giải mã những bí mật của sự sống, vượt qua những khoảng cách tưởng chừng không thể và tạo ra những hệ thống trí tuệ ngày càng tinh vi. Thế nhưng, tiến bộ về khả năng không tự động đem lại tiến bộ về lương tâm. Vì sao một nhân loại có thể làm nên những điều phi thường vẫn chưa biết bảo vệ đồng loại khỏi chính sức mạnh của mình?

Chiến tranh cướp đi sinh mạng người vô tội; lợi ích kinh tế có thể được đặt cao hơn phẩm giá người lao động; những lý tưởng hứa hẹn giải phóng con người đôi khi lại trở thành cái cớ tước đoạt tự do và sự sống. Ngay cả những cộng đoàn nhân danh tình yêu và chân lý cũng có thể phản bội điều mình tuyên xưng khi quyền lực bị lạm dụng, sự thật bị che giấu và người yếu thế không được bảo vệ. Đáng sợ hơn, con người có thể cố tình làm điều sai trái vì danh vọng, quyền lực hay lợi ích phe nhóm, thậm chí nhân danh chính nghĩa. Đức Giêsu đã cảnh báo: “Sẽ đến giờ mà bất cứ ai giết anh em cũng tưởng mình phụng thờ Thiên Chúa” (Ga 16,2).

Những nghịch lý ấy gợi lên một câu hỏi căn bản: phải chăng, trong khi tìm cách chinh phục thế giới, con người đang dần đánh mất chính mình? Nếu phẩm giá chỉ tùy thuộc vào sức mạnh, trí tuệ, năng suất hay sự hữu ích, ai sẽ bảo vệ người yếu đuối, người thất bại và những người không còn khả năng đóng góp cho xã hội? Sâu xa hơn, điều gì bảo vệ giá trị bất khả xâm phạm của mỗi con người trước quyền lực, lợi ích và những lý tưởng được xem là cao cả?

Đối với Kitô giáo, câu trả lời không bắt đầu từ một học thuyết trừu tượng, nhưng từ Đức Giêsu Kitô. Nơi Người, phẩm giá con người được tỏ lộ qua tình yêu hiến mình chứ không phải quyền thống trị, qua việc đón nhận và phục hồi người bị tổn thương chứ không phải loại trừ họ. Từ những đổ vỡ của lịch sử và những nỗ lực lý giải con người, bài viết trở lại với mạc khải của Đức Kitô để tìm hiểu căn nguyên của cuộc khủng hoảng nhân tính và con đường giúp con người tìm lại chính mình.

I. VẾT NỨT TRONG LÒNG NGƯỜI

Bi kịch của nhân loại không bắt đầu từ những trại tập trung, những chiến trường hay những chế độ độc tài của thế kỷ XX. Theo trình thuật Kinh Thánh, nó đã xuất hiện từ buổi đầu lịch sử con người, khi con người muốn tự mình quyết định điều thiện và điều ác, không còn đón nhận giới hạn của mình trong tương quan với Thiên Chúa (St 3,1-7).

Tội nguyên tổ không đơn thuần là việc vi phạm một điều cấm. Ở chiều sâu, đó là khát vọng tự đặt mình vào vị trí của Thiên Chúa, tự mình trở thành thước đo tối hậu cho chân lý và điều thiện. Khi con người không còn muốn đón nhận sự sống như một ân ban, nhưng muốn chiếm hữu nó như quyền lực tuyệt đối, tương quan giữa con người với Thiên Chúa, với tha nhân và với chính mình bắt đầu rạn nứt. Xấu hổ, sợ hãi, đổ lỗi và trốn tránh xuất hiện. Người nam đổ lỗi cho người nữ; người nữ đổ lỗi cho con rắn. Không ai còn muốn nhận trách nhiệm về mình (St 3,8-13).

Vết nứt ấy nhanh chóng biến thành bạo lực. Cain giết Abel, người em của mình, chỉ vì không chịu nổi việc lễ phẩm của em được Thiên Chúa đoái nhận (St 4,3-8). Khi được hỏi về em, Cain đáp: “Con là người giữ em con hay sao?” (St 4,9). Đó không chỉ là lời chối bỏ trách nhiệm của một người anh. Đó còn là câu hỏi vẫn ám ảnh nhân loại: tôi có trách nhiệm gì đối với sự sống của người khác? Khi câu trả lời là không, tha nhân dễ dàng trở thành đối thủ, vật cản hoặc kẻ phải bị loại bỏ.

Tuy nhiên, Kinh Thánh không nhìn con người chỉ như một hữu thể sa ngã. Con người vẫn mang hình ảnh Thiên Chúa (St 1,26-27), vẫn có khả năng sáng tạo, yêu thương, xây dựng gia đình, vun đắp cộng đồng và tìm kiếm chân lý. Chính trong lịch sử đầy mâu thuẫn ấy, các nền văn minh ra đời. Con người khám phá thiên nhiên, phát triển tri thức, sáng tạo nghệ thuật, xây dựng luật pháp và tổ chức xã hội. Nhưng cùng với khả năng xây dựng là khả năng thống trị; cùng với sức mạnh sáng tạo là nguy cơ hủy diệt.

Bởi thế, lịch sử không phải là đường thẳng tất yếu dẫn con người từ tăm tối đến ánh sáng. Một nền văn minh có thể tiến xa về kỹ thuật nhưng lùi bước về luân lý; một xã hội có thể tổ chức ngày càng tinh vi nhưng vẫn dung dưỡng bất công; một con người có thể hiểu biết thế giới rất sâu mà vẫn không hiểu nổi nỗi đau của người bên cạnh.

Vấn đề căn bản không nằm ở chỗ con người thiếu khả năng, nhưng ở chỗ khả năng ấy được hướng dẫn bởi điều gì. Tri thức cho biết con người có thể làm được những gì; nó không tự mình quyết định điều gì đáng làm. Quyền lực giúp thực hiện một mục tiêu; nó không chứng minh mục tiêu ấy là chính đáng. Nếu thiếu một nền tảng luân lý để phân định, tiến bộ có thể làm tăng sức mạnh của con người mà không làm tăng lòng nhân ái của họ.

Vết nứt nguyên thủy ấy không có nghĩa mọi thành tựu của nhân loại đều đáng ngờ. Nó nhắc chúng ta rằng không một thành tựu nào có thể thay thế việc hoán cải lòng người. Và chính nghịch lý này sẽ bộc lộ cách khủng khiếp trong lịch sử hiện đại: con người càng có nhiều phương tiện để tổ chức thế giới, càng có khả năng tổ chức cả sự hủy diệt đồng loại.

II. KHI LÝ TƯỞNG TRỞ THÀNH GIẤY PHÉP CHÀ ĐẠP CON NGƯỜI

Thời cận đại đánh dấu những bước tiến lớn của lý trí, khoa học và tư tưởng chính trị. Con người khẳng định quyền tự do, đòi hỏi phẩm giá cá nhân, chất vấn những quyền lực chuyên chế và tìm cách giải phóng xã hội khỏi nghèo đói, mê tín và áp bức. Không thể phủ nhận những đóng góp quan trọng của thời Khai sáng đối với khoa học, giáo dục, pháp quyền và việc hình thành các quyền con người hiện đại.

Nhưng sẽ là một sai lầm nếu cho rằng lý trí tự nó bảo đảm cho con người trở nên nhân đạo hơn. Lý trí có thể giúp phân biệt đúng sai, nhưng cũng có thể bị huy động để biện minh cho điều đã được quyết định bởi lòng tham, lòng thù hận hoặc ý chí thống trị. Khoa học có thể cứu chữa sự sống, nhưng cũng có thể cung cấp phương tiện cho chiến tranh. Một bộ máy hành chính có thể tổ chức việc cứu trợ hàng triệu người, nhưng cũng có thể tổ chức việc đưa hàng triệu người đến nơi bị sát hại.

Hai cuộc thế chiến trong thế kỷ XX đã phơi bày nghịch lý ấy. Đằng sau những phương tiện quân sự ngày càng hiện đại là những thân phận bị nghiền nát; đằng sau những kế hoạch được tính toán chính xác là những quyết định coi sinh mạng con người như con số có thể chấp nhận trong một phép tính quyền lực.

Đức Quốc xã là một trong những biểu hiện kinh hoàng nhất. Chủ nghĩa phân biệt chủng tộc của Hitler không chỉ gieo rắc thù hận; nó từng bước biến thù hận thành chính sách, luật pháp, bộ máy hành chính và cuối cùng là hệ thống sát nhân. Người Do Thái bị tước quyền, bị loại khỏi đời sống xã hội, bị giam giữ, trục xuất và giết hại. Khoảng sáu triệu người Do Thái đã bị Đức Quốc xã cùng các đồng minh và cộng tác viên sát hại trong cuộc diệt chủng Holocaust. Nhiều nhóm người khác cũng trở thành nạn nhân của sự đàn áp và giết chóc của chế độ này.[1]

Điều đáng sợ là tội ác không diễn ra trong một khoảng trống văn minh. Nó được thực hiện bằng những tổ chức có kỷ luật, những hồ sơ được phân loại, những chuyến tàu được sắp lịch và những con người biết hoàn thành công việc được giao. Khi một hệ thống đã định nghĩa một nhóm người là thấp kém, nguy hiểm hoặc không đáng sống, bộ máy tổ chức có thể biến sự phi nhân thành một quy trình tưởng như bình thường.

Bài học ấy không dừng lại ở châu Âu. Tại Campuchia, dưới chế độ Khmer Đỏ từ năm 1975 đến 1979, một cuộc cách mạng nhân danh việc xây dựng xã hội mới đã đưa hàng triệu người vào cảnh đói khát, cưỡng bức lao động, tra tấn và chết chóc. Chương trình Nghiên cứu Diệt chủng Campuchia của Đại học Yale ước tính khoảng 1,7 triệu người đã thiệt mạng.[2] Những người bị coi là thành phần cản trở cuộc cách mạng, những người có học thức, những người bị nghi ngờ về lòng trung thành, thậm chí những người chỉ bị quy chụp là khác biệt, đều có thể trở thành đối tượng bị loại trừ.

Hai trường hợp ấy khác nhau về bối cảnh, hệ tư tưởng và mục tiêu chính trị. Không nên đồng nhất chúng. Nhưng chúng gặp nhau ở một điểm đau đớn: con người cụ thể bị đặt dưới một ý tưởng trừu tượng về con người. Chủng tộc, giai cấp, quốc gia hoặc tương lai lý tưởng được tôn lên thành mục tiêu tuyệt đối; những người đang sống, đang đau khổ và đang cần được bảo vệ lại bị coi là vật hy sinh cho mục tiêu ấy.

Khi đó, điều thiện không còn được đo bằng cách con người đối xử với con người, nhưng bằng mức độ phục vụ một lý tưởng. Kẻ gây đau khổ có thể tự xem mình là người thanh lọc xã hội; kẻ tước đoạt sự sống có thể tin rằng mình đang cứu vãn tương lai. Chính ở đây, lời cảnh báo của Đức Giêsu trở nên đáng sợ: “Sẽ đến giờ mà bất cứ ai giết anh em cũng tưởng mình phụng thờ Thiên Chúa” (Ga 16,2).

Không phải mọi lý tưởng đều nguy hiểm, cũng không phải lý trí hay khoa học là nguồn gốc tất yếu của tội ác. Vấn đề xuất hiện khi một lý tưởng tự đặt mình lên trên phẩm giá của từng con người, khi quyền lực không còn chịu sự phán xét của chân lý và lương tâm. Một mục tiêu dù được gọi là cao cả cũng không thể làm cho việc tra tấn người vô tội trở thành chính đáng, cũng không thể biến việc giết người thành một hành vi thiện hảo.

Một nền văn minh chỉ thực sự tiến bộ khi biết đặt giới hạn cho chính sức mạnh của mình. Câu hỏi quyết định không chỉ là con người có thể làm được những gì, nhưng là có những điều gì con người tuyệt đối không được phép làm với nhau.

III. TỪ CHIẾN TRƯỜNG ĐẾN THỊ TRƯỜNG: CON NGƯỜI BỊ BIẾN THÀNH PHƯƠNG TIỆN

Nếu các chế độ cực đoan trong lịch sử cho thấy con người có thể bị hy sinh cho một lý tưởng chính trị, thì đời sống hiện đại còn phơi bày một nguy cơ khác: con người bị hy sinh cho lợi ích, hiệu suất và lợi nhuận. Sự chà đạp phẩm giá không phải lúc nào cũng xuất hiện dưới hình thức bạo lực công khai. Đôi khi, nó ẩn trong những quyết định kinh tế tưởng như hợp lý, những hợp đồng bất công, những chuỗi cung ứng thiếu minh bạch và những hệ thống chỉ đánh giá con người qua năng suất họ tạo ra.

Chiến tranh là biểu hiện trực tiếp và khốc liệt của việc biến con người thành phương tiện. Đằng sau các bản đồ tác chiến và những tuyên bố chiến lược là người mẹ mất con, đứa trẻ mất cha, người già phải rời bỏ nhà cửa và những gia đình không biết bao giờ mới được trở về. Các mục tiêu quân sự, an ninh hay lãnh thổ có thể liên quan đến những vấn đề chính trị phức tạp, nhưng không thể xóa bỏ nghĩa vụ bảo vệ thường dân và những người không còn khả năng tự vệ. Khi sinh mạng con người chỉ còn là cái giá phải trả cho tham vọng hoặc lợi ích của một bên, chiến tranh đã bộc lộ một trong những thất bại nghiêm trọng nhất của lương tâm nhân loại.

Nhưng con người không chỉ bị tước đoạt sự sống trên chiến trường. Họ còn có thể bị tước đoạt tự do ngay giữa những hoạt động kinh tế thường ngày. Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), trong năm 2021, có khoảng 28 triệu người bị mắc kẹt trong lao động cưỡng bức vào bất kỳ ngày nào. Báo cáo năm 2024 của tổ chức này ước tính lao động cưỡng bức trong khu vực kinh tế tư nhân tạo ra khoảng 236 tỷ USD lợi nhuận bất hợp pháp mỗi năm.[3] Đằng sau những con số ấy là những người bị đe dọa, bị giữ giấy tờ, bị ép làm việc hoặc bị đặt vào những hoàn cảnh khiến họ không thể tự do rời bỏ nơi lao động.

Một biểu hiện đặc biệt tàn nhẫn của việc biến con người thành hàng hóa là nạn buôn người. Những lời hứa về việc làm, thu nhập và một tương lai tốt đẹp có thể trở thành cái bẫy đưa những người nghèo khó, những người đang tìm đường mưu sinh vào cảnh bị lừa gạt, khống chế và bóc lột. Có người bị ép lao động, có người bị cưỡng bức bóc lột tình dục; cũng có người bị khai thác dưới những hình thức khác. Nạn nhân không còn được nhìn nhận như những con người có ý chí, ước mơ và quyền tự quyết, nhưng bị đối xử như món hàng có thể mua bán, chuyển giao và khai thác để sinh lợi. Khi một con người bị định giá bằng số tiền mà kẻ khác có thể kiếm được từ họ, phẩm giá đã bị xúc phạm ngay từ gốc rễ.[4]

Những thực trạng ấy không có nghĩa thị trường tự thân là xấu, cũng không phủ nhận vai trò tích cực của hoạt động kinh tế trong việc tạo việc làm, thúc đẩy sáng kiến và cải thiện đời sống. Vấn đề nằm ở chỗ thị trường phục vụ con người hay con người bị buộc phải phục vụ thị trường bằng mọi giá. Khi lợi nhuận trở thành tiêu chuẩn tối cao, người lao động dễ bị xem như một khoản chi phí cần cắt giảm; người nghèo trở thành nguồn lao động dễ khai thác; còn người tiêu dùng chỉ quan tâm đến giá rẻ mà không muốn biết cái giá ấy được trả bằng mồ hôi, sự an toàn hay tự do của ai.

Nguy cơ biến con người thành phương tiện còn xuất hiện trong môi trường công nghệ. Dữ liệu cá nhân có thể bị thu thập và khai thác mà người sử dụng không hiểu đầy đủ; các thuật toán có thể ảnh hưởng đến cơ hội việc làm, khả năng tiếp cận thông tin và những quyết định liên quan trực tiếp đến đời sống; trí tuệ nhân tạo có thể đem lại những lợi ích lớn, nhưng đồng thời đặt ra những câu hỏi về quyền riêng tư, trách nhiệm và sự phân chia lợi ích. Trong thông điệp Magnifica humanitas (2026), Đức Lêô XIV nhấn mạnh nhu cầu bảo vệ nhân vị trong thời đại trí tuệ nhân tạo: đổi mới kỹ thuật phải được phân định từ phẩm giá con người.[5]

Công nghệ càng mạnh, trách nhiệm luân lý trong việc sử dụng nó càng lớn. Một hệ thống có thể vận hành chính xác về mặt kỹ thuật mà vẫn gây bất công; một quyết định có thể tối ưu hóa lợi ích cho tổ chức mà vẫn làm tổn thương những người không có tiếng nói trong quá trình quyết định. Vì thế, câu hỏi không chỉ là chúng ta có thể tạo ra công nghệ gì, nhưng còn là công nghệ ấy phục vụ ai, ai chịu rủi ro và ai phải chịu trách nhiệm khi con người bị tổn thương.

Từ chiến trường đến thị trường, từ những đường dây buôn người đến các hệ thống công nghệ, nguy cơ chung vẫn là một: con người bị biến thành phương tiện cho một mục tiêu mà họ không còn được nhìn nhận như chủ thể có phẩm giá và quyền lợi chính đáng. Tuy nhiên, con người không phải là công cụ sản xuất, món hàng trao đổi, dữ liệu để khai thác hay con số có thể loại bỏ trong một phép tính lợi ích. Mỗi người là một nhân vị, có lương tâm, có những tương quan và một đời sống không thể bị quy đổi hoàn toàn thành giá trị kinh tế hay hiệu quả kỹ thuật.

Một xã hội có thể giàu có mà vẫn bất công; có thể kết nối hàng tỷ người mà vẫn bỏ mặc những thân phận cô độc; có thể sở hữu những công nghệ tinh vi mà vẫn làm ngơ trước nỗi đau của người yếu thế. Bởi vậy, tiêu chuẩn sâu xa của phát triển không chỉ là chúng ta sản xuất được bao nhiêu, kiếm được bao nhiêu hay tiến bộ về kỹ thuật đến đâu, nhưng là con người có được tôn trọng, bảo vệ và giúp sống xứng đáng với phẩm giá của mình hay không. Một nền kinh tế chỉ thực sự phục vụ con người khi không biến con người thành hàng hóa; một nền văn minh chỉ thực sự tiến bộ khi sức mạnh của nó được đặt dưới sự phán xét của lương tâm.

IV. GIÁO HỘI CŨNG PHẢI ĐỨNG TRƯỚC SỰ THẬT

Khi nói về phẩm giá con người, Giáo Hội không thể chỉ đứng ngoài xã hội để phê phán những sai lầm của người khác. Giáo Hội cũng phải để cho ánh sáng Tin Mừng soi xét chính mình. Bởi nếu nhân danh Đức Kitô để bảo vệ người yếu thế, Giáo Hội càng không thể làm ngơ khi những người yếu thế bị tổn thương ngay trong các cộng đoàn của mình.

Những vụ lạm dụng, việc che giấu sai phạm, sự thiếu minh bạch hoặc cách xử lý đặt uy tín tổ chức lên trên nỗi đau của nạn nhân đã làm tổn thương nhiều người và gây ra khủng hoảng lòng tin. Không thể xóa nhẹ những tổn thương ấy bằng lời kêu gọi tha thứ, cũng không thể coi việc bảo vệ danh tiếng của một tổ chức là lý do để trì hoãn sự thật. Khi một người bị lạm dụng đã phải chịu đau khổ, việc không được lắng nghe hoặc không được bảo vệ có thể khiến họ tiếp tục bị tổn thương lần nữa.

Đây không chỉ là vấn đề quản trị hay kỷ luật. Đó là vấn đề luân lý và Tin Mừng. Đức Giêsu không đồng hóa sự thánh thiện với việc giữ gìn vẻ ngoài đáng kính. Người nghiêm khắc lên án những ai chất gánh nặng lên vai người khác mà không muốn đụng ngón tay vào (Mt 23,4). Người đặt những người bé nhỏ vào trung tâm sự quan tâm của mình và cảnh báo về việc làm cớ cho họ sa ngã (Mt 18,6).

Năm 2023, Đức Giáo hoàng Phanxicô ban hành bản cập nhật tự sắc Vos estis lux mundi nhằm củng cố các quy định về việc báo cáo và xử lý những hành vi lạm dụng trong Giáo Hội. Văn kiện nhìn nhận rõ rằng lạm dụng gây tổn hại thể xác, tâm lý và thiêng liêng cho các nạn nhân, đồng thời làm tổn thương cộng đoàn tín hữu. Văn kiện cũng nhấn mạnh nhu cầu hoán cải sâu xa, được thể hiện bằng những hành động cụ thể và hữu hiệu.[6] Điều đó cho thấy sự hoán cải không thể chỉ dừng lại ở lời tuyên bố; nó cần được chứng minh bằng việc bảo vệ nạn nhân, lắng nghe sự thật, xử lý trách nhiệm và ngăn ngừa những sai phạm tái diễn.[7]

Sự thật có thể làm tổn thương hình ảnh của một tổ chức trong nhất thời, nhưng che giấu sự thật sẽ làm tổn thương chính nền tảng luân lý của tổ chức ấy. Uy tín đích thực không đến từ việc không bao giờ thừa nhận sai lầm, nhưng từ lòng can đảm nhìn nhận sai lầm và sửa chữa những gì đã gây ra.

Điều này cũng áp dụng cho quyền bính trong Giáo Hội. Quyền bính Kitô giáo không phải đặc quyền để người có chức vụ đứng trên người khác. Theo tinh thần Tin Mừng, quyền bính là trách nhiệm phục vụ, bảo vệ và xây dựng cộng đoàn. Khi quyền bính đòi hỏi được vâng phục nhưng không chịu trách nhiệm, nó đã xa rời mẫu gương của Đức Kitô. Khi sự im lặng của người yếu thế được hiểu như sự đồng thuận, cộng đoàn đã đánh mất khả năng lắng nghe Tin Mừng.

Giáo Hội không làm chứng cho sự thánh thiện bằng cách che giấu những vết thương của mình, nhưng bằng việc để Đức Kitô chữa lành chúng trong sự thật, công lý và lòng thương xót. Lòng thương xót không loại bỏ trách nhiệm; tha thứ không đồng nghĩa với miễn trừ hậu quả; hòa giải không thể được xây dựng bằng cách buộc người bị tổn thương phải im lặng.

Nếu Giáo Hội muốn công bố phẩm giá con người, Giáo Hội phải bắt đầu từ những người đang cần được bảo vệ nhất. Đó không phải là sự nhượng bộ trước thế gian, nhưng là một đòi hỏi nội tại của Tin Mừng.

V. GỐC RỄ SÂU XA: AI CÓ QUYỀN QUYẾT ĐỊNH GIÁ TRỊ CON NGƯỜI?

Những bi kịch lịch sử và những khủng hoảng hiện nay dẫn chúng ta đến một câu hỏi sâu hơn cả chính trị, kinh tế hay công nghệ: nền tảng nào khiến phẩm giá con người trở thành điều bất khả xâm phạm? Nếu giá trị của một người phụ thuộc vào sức khỏe, trí tuệ, năng suất, địa vị hay sự hữu ích của họ, điều gì sẽ bảo vệ người khuyết tật, người già yếu, người nghèo, người thất bại và người không còn khả năng đóng góp cho xã hội?

Lịch sử triết học cho thấy con người đã tìm kiếm câu trả lời theo nhiều hướng. Có những truyền thống đặt nền tảng cho phẩm giá nơi lý trí, tự do, đức hạnh hoặc khả năng sống theo một trật tự luân lý. Có những tư tưởng phê phán tôn giáo và đặt câu hỏi liệu con người có thể tìm thấy ý nghĩa mà không cần viện đến Thiên Chúa hay không. Những câu hỏi ấy không thể bị gạt đi bằng những lời kết án đơn giản; chúng đòi hỏi phải được xem xét nghiêm túc trong bối cảnh lịch sử và lập luận của từng tác giả.

Karl Marx phê phán tôn giáo trong tương quan với những điều kiện xã hội làm con người đau khổ. Khi gọi tôn giáo là “thuốc phiện mê dân” trong phần dẫn nhập tác phẩm Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel, ông không chỉ đưa ra một khẩu hiệu chống tôn giáo; ông còn đặt vấn đề về một xã hội khiến con người cần tìm sự an ủi trong tôn giáo. Đọc Marx một cách nghiêm túc đòi hỏi phải nhìn nhận sức nặng của phê phán ấy đối với bất công xã hội, đồng thời cũng phải chất vấn những giới hạn của một cách giải thích đặt nền tảng con người chủ yếu trong các quan hệ vật chất và lịch sử.[8]

Friedrich Nietzsche, trong Khoa học vui, để nhân vật “người điên” công bố rằng “Thiên Chúa đã chết” (câu 125). Đây không đơn giản là một lời tuyên bố rằng Thiên Chúa không tồn tại. Đó còn là cách Nietzsche diễn tả một biến cố văn hóa: niềm tin Kitô giáo từng nâng đỡ nền luân lý châu Âu đang mất dần sức sống, trong khi những giá trị được xây dựng trên nền tảng ấy vẫn tiếp tục được sử dụng. Nếu nền tảng cũ không còn được tin nhận, con người sẽ dựa vào đâu để xác lập điều thiện, điều ác và ý nghĩa của đời mình?[9]

Marx và Nietzsche không thể bị xem là nguyên nhân trực tiếp của mọi chế độ vô thần hay mọi tội ác chính trị về sau. Những phong trào và chế độ ấy có lịch sử, động lực và trách nhiệm riêng. Tuy nhiên, các phê phán của họ giúp đặt ra một vấn đề mà thời đại chúng ta vẫn chưa giải quyết xong: khi những nền tảng luân lý truyền thống bị chất vấn hoặc mất sức thuyết phục, điều gì sẽ ngăn quyền lực, lợi ích và ý chí của kẻ mạnh trở thành tiêu chuẩn cuối cùng?

Không thể từ câu hỏi ấy suy ra rằng mọi người không tin Thiên Chúa đều thiếu đạo đức, cũng không thể cho rằng người có đức tin đương nhiên sống công chính. Thực tế cho thấy người không có niềm tin tôn giáo vẫn có thể sống vị tha và bảo vệ phẩm giá người khác; ngược lại, người nhân danh tôn giáo vẫn có thể phạm sai lầm nghiêm trọng. Điều cần phân biệt là hành vi đạo đức của từng người với câu hỏi triết học sâu xa hơn về nền tảng tối hậu của phẩm giá.

Một xã hội có thể thiết lập luật pháp để bảo vệ quyền con người, và đó là điều thiết yếu. Nhưng luật pháp cũng cần một nền tảng luân lý để không trở thành công cụ của kẻ nắm quyền. Lịch sử đã chứng minh rằng điều được luật pháp cho phép không phải lúc nào cũng là điều chính đáng. Khi một chế độ dùng chính luật pháp để tước quyền của một nhóm người, việc tuân thủ quy trình không đủ để biến hành vi ấy thành công lý.

Phiên tòa Adolf Eichmann tại Jerusalem năm 1961, một trong những sự kiện quan trọng trong việc xét xử tội ác Holocaust, khiến thế giới tiếp tục suy nghĩ về trách nhiệm cá nhân trong một bộ máy tội ác. Vấn đề không chỉ là một người có tuân lệnh hay không, nhưng là liệu họ có còn nhìn nhận những con người ở phía bên kia mệnh lệnh như những nhân vị có quyền được sống hay không.[10] Một bộ máy có thể phân chia trách nhiệm thành nhiều khâu nhỏ, nhưng việc tuân theo chỉ thị không tự động xóa bỏ trách nhiệm luân lý của cá nhân.

Đối với Kitô giáo, nền tảng của phẩm giá con người không nằm ở việc con người thành công đến đâu, nhưng ở chính căn tính của họ: mỗi người được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa (St 1,26-27). Phẩm giá ấy không phải phần thưởng dành cho người tốt, người tài giỏi hay người có ích. Nó có trước thành tựu, địa vị và cả những đánh giá của xã hội. Vì thế, người yếu đuối không ít phẩm giá hơn người mạnh mẽ; người thất bại không mất quyền được tôn trọng; người phạm lỗi vẫn phải chịu trách nhiệm, nhưng không vì thế mà trở thành một vật không còn giá trị.

Đây là điểm phân biệt quan trọng: phẩm giá không có nghĩa mọi hành vi đều đúng, nhưng có nghĩa không ai được phép bị giản lược thành hành vi sai trái, nguồn gốc xã hội hay lợi ích mà họ đem lại. Công lý cần phán xét hành vi; tình thương cần nhận ra con người; và cả hai đều chống lại việc biến một nhân vị thành đồ vật có thể tùy ý sử dụng hoặc loại bỏ.

VI. ĐỨC KITÔ: CHÂN LÝ VỀ CON NGƯỜI ĐƯỢC TỎ LỘ TRONG TÌNH YÊU

Sau khi đi qua những đổ vỡ của lịch sử, những mâu thuẫn của nền văn minh và những câu hỏi về nền tảng phẩm giá, Kitô giáo không đưa ra câu trả lời chỉ bằng một hệ thống khái niệm. Câu trả lời mang một khuôn mặt: Đức Giêsu Kitô.

Công đồng Vaticanô II khẳng định trong Hiến chế mục vụ Gaudium et spes: “Thực vậy, chỉ trong mầu nhiệm Ngôi Lời nhập thể, mầu nhiệm con người mới thật sự được sáng tỏ.” Công đồng tiếp tục xác quyết rằng Đức Kitô, Ađam mới, “mặc khải trọn vẹn con người cho chính con người và làm sáng tỏ ơn gọi cao cả của con người” (số 22). Đây không phải lời khẳng định rằng những người ngoài Kitô giáo không thể hiểu điều gì về con người. Đó là lời tuyên xưng rằng, trong Đức Kitô, Kitô hữu nhận ra cách trọn vẹn nhất ý nghĩa của thân phận con người, phẩm giá của họ và ơn gọi mà Thiên Chúa dành cho họ.

Đức Giêsu không mặc khải phẩm giá con người bằng cách đứng trên mọi người và buộc họ quy phục. Người cúi xuống rửa chân cho các môn đệ (Ga 13,1-15). Đấng là Thầy và là Chúa tự nguyện làm công việc của người phục vụ. Trong hành động ấy, quyền bính không bị xóa bỏ, nhưng được thanh luyện: quyền bính đạt tới ý nghĩa đích thực khi dùng sức mạnh để phục vụ, chứ không dùng người khác để củng cố sức mạnh của mình.

Trên thập giá, nghịch lý ấy đạt đến đỉnh cao. Đức Giêsu bị kết án, bị sỉ nhục và bị giết như một kẻ thất bại. Theo tiêu chuẩn của quyền lực trần thế, Người dường như đã mất tất cả. Nhưng chính nơi ấy, Người bày tỏ tình yêu không lấy bạo lực đáp trả bạo lực, không dùng sự sống của người khác để cứu mình, nhưng tự hiến để cứu độ nhân loại. Thập giá phơi bày sự thật về tội lỗi con người, đồng thời mặc khải một tình yêu không bỏ rơi con người ngay cả khi con người chống lại Thiên Chúa.

Điều này không có nghĩa đau khổ tự nó là tốt, hay nạn nhân phải chấp nhận sự bất công để chứng tỏ đức tin. Đức Kitô không thánh hóa hành vi bạo lực của kẻ hành hạ Người. Thập giá lên án tội lỗi, chứ không cấp phép cho nó. Và sự phục sinh tuyên bố rằng bạo lực, sự chết và quyền lực của sự dữ không có tiếng nói cuối cùng trên thân phận con người.

Nơi Đức Kitô, chúng ta nhận ra một nền tảng khác với mọi hệ thống định giá con người theo khả năng, thành tích hay sự hữu ích. Thiên Chúa yêu thương con người không phải vì họ đã hoàn hảo, nhưng vì họ là thụ tạo được Người muốn gọi vào sự sống và hiệp thông. Tình yêu ấy không dung túng tội lỗi; trái lại, nó mở ra khả năng hoán cải, phục hồi và bắt đầu lại.

Thánh Maximilianô Kolbe, linh mục người Ba Lan bị giam tại Auschwitz, đã tự nguyện nhận chết thay cho một tù nhân khác trong trại tập trung năm 1941. Trong một hệ thống coi mạng người như vật có thể loại bỏ, hành động của ngài làm chứng cho một chân lý khác: một người có thể tự do hiến mạng sống để người khác được sống. Hành động ấy không xóa đi sự tàn ác của trại tập trung, nhưng cho thấy ngay trong hoàn cảnh bị phi nhân hóa tận cùng, tình yêu vẫn có thể khẳng định phẩm giá con người.[11]

Đó cũng là điều thế giới cần được nhắc nhớ hôm nay. Khi công nghệ có khả năng can thiệp sâu vào đời sống, con người cần được bảo vệ khỏi việc trở thành đối tượng của những tính toán lạnh lùng. Khi kinh tế tạo ra của cải, người lao động cần được nhìn nhận như chủ thể chứ không chỉ như nguồn lực. Khi quyền bính được trao, người yếu thế cần được bảo vệ chứ không bị buộc phải im lặng. Và khi Giáo Hội công bố Tin Mừng, chính cách Giáo Hội đối xử với những người bị tổn thương sẽ cho thấy lời công bố ấy có trở thành đời sống hay không.

Đức Kitô không đưa con người ra khỏi trách nhiệm đối với thế giới. Người làm cho trách nhiệm ấy sâu sắc hơn. Vì con người mang phẩm giá trước mặt Thiên Chúa, họ không được phép thống trị nhau như những chủ nhân tuyệt đối. Vì tình yêu của Thiên Chúa được tỏ lộ qua việc tự hiến, quyền tự do của con người không đạt đến sự viên mãn khi chỉ biết khẳng định bản thân, nhưng khi biết mở ra với chân lý và trao ban chính mình trong tình yêu.

KẾT LUẬN

Phải chăng con người đang đánh mất chính mình? Những cuộc chiến, những bất công, những phẩm giá bị chà đạp và cả những vết thương trong lòng Giáo Hội cho thấy đây không phải là một câu hỏi bi quan, nhưng là một lời cảnh tỉnh. Con người có thể chinh phục thế giới mà vẫn không thắng nổi lòng ích kỷ; có thể tạo ra những phương tiện phi thường mà vẫn dùng chúng để làm tổn thương đồng loại. Bi kịch sâu xa nhất không phải là con người thiếu sức mạnh, nhưng là sức mạnh không còn được hướng dẫn bởi lương tâm và tình yêu.

Tuy nhiên, đánh mất chính mình không có nghĩa là con người đã hết đường trở về. Nơi Đức Giêsu Kitô, con người nhận ra phẩm giá đích thực không nằm ở quyền thống trị, nhưng ở tình yêu biết hiến mình; không ở khả năng loại trừ kẻ yếu, nhưng ở việc nâng đỡ người bị bỏ rơi. Như Công đồng Vaticanô II khẳng định, “chỉ trong mầu nhiệm Ngôi Lời nhập thể, mầu nhiệm con người mới thật sự được sáng tỏ” (Gaudium et spes, 22). Đức Kitô không chỉ mặc khải con người là ai, mà còn mở ra con đường để con người được đổi mới từ bên trong.

Vì thế, câu hỏi của thời đại không chỉ là nhân loại đang tiến xa đến đâu, nhưng là đang trở thành người như thế nào. Mỗi bước tiến chỉ thực sự có ý nghĩa khi phẩm giá con người được tôn trọng, sự thật được đặt cao hơn danh tiếng, công lý cao hơn lợi ích, và tình yêu cao hơn lòng ích kỷ. Con người không tìm lại chính mình bằng cách chinh phục tất cả, nhưng bằng cách học yêu thương như Đức Kitô.

Lm. Thái Nguyên